Sgipio mordwyaeth
Sgrinio Coluddion Cymru

Cwestiynau Cyffredin

Pam ydych chi’n sgrinio am ganser y coluddyn?

  • Nod sgrinio’r coluddyn yw mynd ati’n gynnar i ddod o hyd i ganser yn y coluddyn (mewn pobl sydd heb unrhyw symptomau). Dyma’r adeg mae triniaeth yn fwy tebygol o fod yn effeithiol.
  • Mae tystiolaeth wedi dangos bod sgrinio’n rheolaidd am ganser y coluddyn yn lleihau o 16 y cant y perygl o farw o ganser y coluddyn.
  • Mae canser yn gallu datblygu yn y coluddyn mewn polypau (tyfiannau bach). Mae tynnu’r polypau’n lleihau’r perygl o weld canser yn datblygu.
  • Beth yw canser y coluddyn?
  • Mae canser y coluddyn hefyd yn cael ei alw’n ganser y colon neu’r rectwm, neu’n ganser colorectol.
  • Tiwmor malaen sy’n effeithio ar ran isaf y system dreulio (y coluddyn mawr a’r rectwm) yw canser y coluddyn.

Beth yw’r symptomau? 

Newidiadau diweddar sydd wedi para am chwe wythnos ym mhatrwm arferol eich coluddyn, yn cynnwys:
  • Gwaedu o dwll eich pen ôl neu smotiau o waed yn eich ysgarthion (stools).
  • Newid (fel rhwymedd neu ddolur rhydd) ym mhatrwm arferol eich coluddyn, sy’n para am chwe wythnos.
  • Poenau yn eich stumog sy’n ddrwg, yn gyson ac wedi dechrau’n ddiweddar, yn arbennig ar ôl bwyta.
  • Colli pwysau, heb esboniad.
  • Anaemia (diffyg haearn yn eich gwaed), heb esboniad.

Pa mor gyffredin yw canser y coluddyn?

  • Canser y coluddyn yw’r trydydd canser mwyaf cyffredin yng Nghymru. Ond, o ddod o hyd i’r clefyd yn gynnar, mae hefyd yn un o’r rhai lle mae triniaeth yn fwyaf effeithiol.
  • Mae 2,000 o achosion newydd yng Nghymru bob blwyddyn.
  • Mae 1,000 o bobl yn marw o ganser y coluddyn yng Nghymru bob blwyddyn. 
  • Mae canser y coluddyn yn fwy cyffredin mewn pobl dros 50 oed. Bydd canser y coluddyn yn datblygu yn ystod oes tua un person o bob 20 sydd dros 50 oed.

Beth sy’n achosi canser y coluddyn?

  • Nid yw’n glir beth yn union sy’n achosi canser y coluddyn.
  • Mae hanes o’r cyflwr yn nheuluoedd rhai o’r bobl sy’n cael canser y coluddyn. Mae’r perygl o ddatblygu canser y coluddyn yn uwch mewn rhai teuluoedd. Os ydych chi’n poeni am hanes eich teulu neu am y perygl o gael canser y coluddyn, dylech chi siarad â’ch meddyg teulu.
  • Mae’r perygl o gael canser y coluddyn yn cynyddu wrth i rywun fynd yn hŷn.
  • Am beth mae’r prawf sgrinio’n chwilio?
  • Mae’r prawf sgrinio’n chwilio am waed cudd yn yr ysgarthion (faeces neu stools). Gallai’r gwaed awgrymu siawns uwch o gael canser y coluddyn. Mae’r prawf yn cael ei alw’n brawf FOB (prawf gwaed cudd yn yr ysgarthion).
  • Mae’r prawf yn gallu dod o hyd i newidiadau eraill fel polypau (tyfiannau bach). Mae’r rhan fwyaf o bolypau’n ddiniwed ond gall rhai arwain at ganser y coluddyn. Mae’n bosib tynnu’r rhan fwyaf o bolypau’n rhwydd.
  • Mae’r gwaed yno weithiau am fod polyp wedi gwaedu.
  • Nid yw’r prawf yn dweud wrthych chi a oes canser y coluddyn arnoch chi. Bydd y canlyniadau’n dweud p’un a oes angen mwy o brofion arnoch chi.

At bwy mae’r sgrinio wedi’i anelu?

  • Bydd dynion a menywod rhwng 50 a 74 oed sy’n byw yng Nghymru’n cael eu gwahodd i gael sgrinio’u coluddion bob dwy flynedd.
  • Bydd y rhaglen sgrinio’n dechrau trwy wahodd pobl 60-69 oed. Bydd yn cael ei hymestyn wedyn erbyn 2015 gan wahodd pawb 50-74 oed i gael eu sgrinio.
  • Sut gallaf i gael fy sgrinio? 
  • Byddwch chi’n cael pecyn sgrinio yn y post. Byddwch chi’n cael y pecyn pan fyddwch chi’n cyrraedd y grŵp oedran mae’r rhaglen yn ei sgrinio.
  • Gallwch chi wneud y prawf yn breifat yn eich cartref eich hun.
  • Ar dri thro gwahanol o weithio’ch corff, bydd angen i chi roi samplau bach o ysgarthion ar y cerdyn arbennig sy’n dod gyda’r pecyn. Byddwch chi’n anfon y cerdyn am ddim wedyn mewn amlen arbennig sydd wedi’i selio at Sgrinio Coluddion Cymru. Bydd cyfarwyddiadau llawn gyda’ch pecyn.
  • Os oes gwaed i’w weld yn y samplau, byddwch chi’n cael eich cyfeirio at glinig i gael eich asesu. Byddwch chi’n cael cyfle i gael archwiliadau eraill a allai gynnwys colonosgopi. Bydd hwn yn cael ei wneud mewn ysbyty ond nid oes angen fel arfer i’r claf aros y nos. 

Beth yw colonosgopi? 

  • Ffordd o edrych ar leinin eich coluddyn mawr (eich colon) yw colonosgopi, i weld a oes unrhyw glefyd yno. 
  • Gyda’r prawf hwn hefyd, gallwn ni gymryd samplau bach o’ch coluddyn (biopsi) i’w dadansoddi yn y labordy os oes angen.
  • Colonosgop yw’r enw ar y teclyn hyblyg sy’n cael ei ddefnyddio, ac mae’n fath o sgôp. 
  • Mae golau ym mhob sgôp y mae modd ei anelu at leinin eich coluddyn.
  • Mae’n bosib gweld y lluniau ar sgrin, a gall y colonosgopydd wirio a oes clefyd neu lid (inflammation) yno neu beidio.

Beth yw’r peryglon wrth gael colonosgopi? 

  • Gan fod colonosgopi’n cymryd samplau o’ch coluddyn mae cymhlethdodau’n digwydd weithiau. Mae’r rhain yn brin ond mae angen i chi wybod amdanyn nhw er mwyn i chi benderfynu ynglŷn â chael y prawf.
  • Mae angen i chi bwyso a mesur y peryglon hyn a manteision cael y prawf.
  • Y prif beryglon wrth gael colonosgopi yw:
  • Twll – mae’r weithred yn gallu rhwygo leinin y coluddyn yn achos un o bob 1,000 o brofion. Mae angen triniaeth lawfeddygol bron bob tro i atgyweirio’r twll. Mae’r perygl o weld twll yn digwydd yn uwch pan mae polypau (tyfiannau bach) wedi cael eu tynnu.
  • Gwaedu – gall hyn ddigwydd os oes sampl o’ch coluddyn wedi cael ei chymryd neu os oes polyp wedi cael ei dynnu. Mae perygl i hyn ddigwydd mewn tua un o bob 100-200 o archwiliadau sy’n golygu tynnu polyp. Fel arfer, nid yw’r gwaedu’n ddrwg ac mae’n aml yn stopio ar ei ben ei hun.

Beth os oes hanes o’r clefyd yn fy nheulu?

Mae hanes o ganser y coluddyn yn nheuluoedd rhai pobl. Efallai y bydd eich meddyg teulu’n eich cyfeirio at Wasanaeth Geneteg Cymru os oes y math o hanes sy’n dilyn o ganser y coluddyn yn eich teulu: 
  • Un perthynas agos (mam, tad, brawd, chwaer) a gafodd ddiagnosis yn 45 oed neu’n iau.
  • Dau berthynas agos o unrhyw oedran yn cael diagnosis.
  • Un perthynas agos ac un perthynas pell (modryb, ewythr, mam-gu, tad-cu, cefnder, cyfnither) o unrhyw oedran ac ar yr un ochr o’r teulu’n cael diagnosis.
  • Tri pherthynas o unrhyw oedran ac ar yr un ochr o’r teulu’n cael diagnosis. 

Sut gallaf i helpu i atal canser y coluddyn? 

  • Ceisiwch wneud hanner awr o leiaf o weithgarwch corfforol, bum gwaith yr wythnos.
  • Cadwch eich pwysau’n iach.
  • Bwytewch ddiet sy’n llawn o fwyd ffeibrog fel ffrwythau a llysiau, a phasta, bara a reis cyflawn. Y gred yw bod hyn yn lleihau’r perygl.
  • Bwytewch lai o gig coch.
  • Ceisiwch fwyta mwy o bysgod.
  • Bwytewch bum darn o leiaf o ffrwythau a llysiau’r diwrnod.
  • Stopiwch ysmygu.
  • Yfwch fwy o ddŵr.
  • Dilynwch y canllawiau wrth yfed diodydd alcohol. Ni ddylai merched yfed mwy na dwy uned y diwrnod, ac ni ddylai dynion yfed mwy na thair uned y diwrnod.

Rydw i’n mynd ar wyliau. Allaf i wneud y prawf ar ôl dod yn ôl?

Gallwch. Os nad yw’r pecyn wedi’i agor a’i fod yn cael ei gadw allan o olau uniongyrchol yr haul, mae’n para am gyfnod hir. Bydd yn iawn i chi ei ddefnyddio ar ôl dod yn ôl o’ch gwyliau. 

Mae rhai o fy ffrindiau neu gymdogion neu aelodau eraill o’r teulu wedi cael eu pecynnau i wneud prawf sgrinio’r coluddyn, ond dydw i ddim wedi cael fy un i, er fy mod i’n hŷn na nhw. Fyddaf i’n cael un?

Ar hyn o bryd rydyn ni’n anfon pecyn at bawb sydd rhwng 60 a 69 oed ac yn byw yng Nghymru neu wedi cofrestru â meddyg teulu yng Nghymru. Rydyn ni’n anfon y pecynnau yn nhrefn misoedd geni pobl, nid yn ôl oedran neu god post. 

Rydw i’n cymryd tabledi haearn ar hyn o bryd. Allaf i wneud y prawf o hyd, neu a fydd yr haearn yn effeithio ar y canlyniad?

Ewch ymlaen i gwblhau’r prawf. Nid oes unrhyw dystiolaeth yn awgrymu bod cymryd tabledi haearn yn rhoi canlyniad positif.

Fe ges i fy mhecyn prawf rai wythnosau’n ôl ond dydw i ddim wedi dechrau ei wneud eto. Mae’r llythyr yn dweud bod angen cwblhau’r prawf o fewn 10 diwrnod. Oes angen i mi gael pecyn newydd?

Nag oes. Os nad yw’r pecyn wedi cael ei agor, gallwch ei ddefnyddio. Rhaid i chi gwblhau’r prawf cyn pen 10 diwrnod i’r dyddiad y byddwch chi’n cymryd y sampl gyntaf.

Mae Clwy’r Marchogion arnaf i sy’n golygu fy mod i’n gwaedu o dro i dro. Allaf i wneud y prawf?

Gallwch. Rydyn ni’n eich cynghori i wneud y prawf. Ond ceisiwch ddewis amser pan nad ydych chi’n gwaedu’n amlwg ac, os gallwch chi, cymerwch y samplau o ganol yr ysgarthion, nid o’r tu allan.

Rydw i wedi cael llythyr yn fy atgoffa i wneud y prawf er fy mod i eisoes wedi cysylltu â’r llinell gymorth i ddweud pam yr ydw i’n oedi cyn ei wneud. Pam?

Rydyn ni’n ymddiheuro am hyn. Cyfrifiadur sy’n anfon y llythyrau atgoffa’n awtomatig a gallwch eu hanwybyddu. Ddylech chi ddim cael mwy na dau lythyr atgoffa cyn cael eich galw eto mewn dwy flynedd.

Dydw i ddim yn 60-69 oed ond rwy’n poeni am ganser y coluddyn ac fe hoffwn i gael fy sgrinio. Allaf i ofyn am becyn prawf?

Yn anffodus, allwn ni ddim cynnwys pobl eraill yn y rhaglen ar hyn o bryd. Bydd y rhaglen yn cael ei hymestyn mewn amser i gynnwys pobl 50-74 oed. Os ydych chi’n poeni am ganser y coluddyn, neu’n meddwl bod symptomau arnoch chi, ewch at eich meddyg teulu yn y ffordd arferol.

Dydw i ddim yn awyddus i fod yn rhan o’r rhaglen sgrinio o gwbl. Oes modd i mi gael fy nhynnu o’r rhaglen?

Er mai ein cyngor yw i chi gwblhau’r prawf, nid yw’n orfodol. Os nad yw’n gyfleus i chi wneud y prawf ar hyn o bryd, gallwch chi gadw’r pecyn tan fyddwch chi’n teimlo’n barod i’w wneud. Ond os ydych chi’n amharod i gymryd rhan, cysylltwch am ddim â’r llinell gymorth i ofyn i ni eich helpu.

O ble cawsoch chi fy ngwybodaeth? A pham cefais i fy ngwahodd i gael fy sgrinio?

Rydyn ni’n cael eich manylion gan eich meddyg teulu. Ond nid ydym ni’n cadw unrhyw gofnodion meddygol amdanoch chi. Fe gawsoch chi eich gwahodd am eich bod chi rhwng 60 a 69 oed.

Pryd fydd fy nghanlyniadau’n cyrraedd?

Dylech chi gael eich canlyniadau cyn pen pythefnos i’r dyddiad y cyrhaeddodd eich pecyn ein swyddfa. Byddwch chi’n cael y llythyr canlyniadau a bydd copi ohono’n mynd hefyd at eich meddyg teulu. 

Bu farw fy mam o ganser y coluddyn pan oedd hi rhwng 50 a 59 oed. Allaf i ofyn am gael fy sgrinio’n gynt?

Mae ymchwil wedi dangos bod y rhan fwyaf o bobl sy’n cael canser y coluddyn dros eu 60 oed. Yn anffodus, allwn ni ddim cynnwys pobl eraill yn y rhaglen ar hyn o bryd. Os ydych chi’n poeni bod hanes o ganser y coluddyn yn eich teulu, dylech chi fynd at eich meddyg teulu yn y ffordd arferol.

Allaf i gwblhau’r prawf o hyd er fy mod i wedi cael colostomi?

Efallai y gallwch chi gwblhau’r prawf sgrinio. Cysylltwch am ddim â’r llinell gymorth er mwyn i ni drefnu cyfle i drafod eich cyflwr meddygol a’r rhesymau pam y cawsoch chi’r colostomi.

Allaf i gwblhau’r prawf o hyd er fy mod i wedi cael iliostomi?

Mae’n debyg na fyddwch chi’n gallu cwblhau’r prawf sgrinio. Cysylltwch am ddim â’r llinell gymorth er mwyn i ni drefnu cyfle i drafod eich cyflwr meddygol a’r rhesymau pam y cawsoch chi’r iliostomi.


Wedi ei ddiweddaru ddiwetha': 22/06/2010